Παρασύρης: Η πυραμίδα των αναγκών και η κρίση

Είναι ωστόσο σαφές ότι  η σκληρή οικονομική πραγματικότητα του βιώνουμε σήμερα δεν ερμηνεύεται μόνο με οικονομικά κριτήρια. Υπάρχει μια σειρά  εξω-οικονομικών  επιρροών, όπως οι αξίες, οι συμπεριφορές, οι στάσεις και   πεποιθήσεις,  οι  προτεραιότητες και ο τρόπος σκέψης  του πληθυσμού που επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τις ευρύτερες οικονομικές εξελίξεις.                                 

Οφθαλμοφανώς  διαδραματίστηκε ενίοτε   μια διάχυτη μεταβολή αξιών στην κοινωνία μας η οποία συνέβαλε στην συμπύκνωση  κρίσιμων οικονομικών  τάσεων.  Μία μεταβολή αξιών μεγάλου μεγέθους  εκφράζεται συνήθως  με την "πυραμίδα των αναγκών" (Abraham Maslow). Κατά  την πυραμίδα αυτή, σε περιόδους οικονομικής δυσχέρειας και  χαμηλής ευημερίας, πρυτανεύουν  υπαρξιακές ανάγκες  επιβίωσης (τροφή, στέγαση, υγεία κοκ), και δεν μένει  χώρος για  υψηλότερες απαιτήσεις  (ψυχαγωγία, εκπαίδευση, ταξίδια,  κλπ.).                             

Όταν όμως  οι βασικές οικονομικές ανάγκες ικανοποιούνται πλέον αυτονόητα υπό συνθήκες υλικού  κορεσμού, τότε αρχίζουν και εμφανίζονται υψηλότερα ενδιαφέροντα όπως η ανάγκη ενός ανθρώπου για  κοινωνική ασφάλεια, σεβασμό, συμμετοχή και αυτοπραγμάτωση.     

Είναι εμφανής σε όλους τους πολιτισμούς και σε όλες τις εποχές, μια τάση από την  ατομική αυτοσυντήρηση προς την ατομική  αυτοπραγμάτωση που συμβαδίζει  με την αυξανόμενη οικονομική σταθερότητα.     

Δεν εκπλήσσει συνεπώς ότι ανεπαίσθητα αλλά αδυσώπητα,  από τα μεταπολεμικά χρόνια έως σήμερα   αλλάζουν συνεχώς  οι  στάσεις,  τα πρότυπα και οι αρχές που καθορίζουν τις εξελίξεις.                     

Οι νοοτροπίες  μετατοπίστηκαν από την εγκράτεια και την βούληση προσφοράς υπό συνθήκες υλικής έλλειψης σε έναν  προσανατολισμό  υποκειμενικής αναζήτησης , θεάματος και περιπέτειας υπό συνθήκες υλικού  υπερκορεσμού.

Η «αηδία της  αφθονίας» αφήνει υπαρξιακά  ζητήματα μακριά πίσω της και τονώνει  απαιτήσεις υποκειμενικής «ζήτησης».                     

Έτσι ερμηνεύεται, καθαρά ενδεικτικά γιατί θεμελιώδης συλλογικές αξίες του παρελθόντος όπως η «εργατικότητα», η «συνείδηση καθήκοντος», η «επίμονη αυτενέργεια» δεν είναι πλέον αυτονόητες σήμερα από μόνες τους και ακολουθούνται μόνον όταν εξυπηρετούν  τη υποκειμενική  εξέλιξη.  Απόδοση ναι είναι το σύνθημα   - αλλά όχι ως αποτέλεσμα, αλλά ως εμπειρία.     

Υπό ανάλογη  μορφή  παρατηρούμε σήμερα ότι οι επιδόσεις  από την εργασία εξακολουθούν  να αυξάνονται όταν υπάρχει σύνδεση με την εξέλιξη του ατόμου ενώ όταν συμβαίνει το αντίθετο παρατηρείται ένα φαινόμενο «λευκής απεργίας» στην εργασία.                                             

Η πνευματική στάση αυτή αυτονόητα επηρεάζει και την οικονομία, διότι η χαλάρωση και η διάβρωση των αξιών  συμβάλει  στην στασιμότητα, στη παράλυση και απαισιοδοξία που επικρατεί  στο οικονομικό γίγνεσθαι.    

Ακολουθώντας το παραπάνω  πρότυπο το δήθεν  ελληνικό  οικονομικό θαύμα της δεκαετίας του ενενήντα δεν στηρίχτηκε σε ένα αντίστοιχο περίγραμμα αξιών με επίκεντρο την εργασία και την απόδοση αλλά σε ένα αξιακό οικοδόμημα της υπερκατανάλωσης και του βολέματος, του δανεισμού και της επίδειξης, του παρασιτισμού και της  ανομίας, της κρατικής επένδυσης και ιδιωτικής παραγωγικής αποχής.
                                       
Έτσι η οικονομία δεν άντλησε δυνάμεις μέσα από ένα μακρόπνοο απόθεμα αξιών που θα της έδινε μακρόβια εκρηκτικότητα και κατέληξε στη θλιβερή κατάσταση «κρίσης».                                  
Δύο είναι οι πλέον  προφανείς  παθογένειες των αξιών του σήμερα.         

Από   τη μία πλευρά παρατηρείται ένα χαμηλότερο όριο ηθικών φραγμών, ένα μεγαλύτερο περιθώριο ελαστικότητας  απέναντι σε φαινόμενα διαφθοράς και  παραβατικότητας (ψέμα, κλοπή, παρατυπία),  και από την άλλη πλευρά ένα διάχυτο πνεύμα  προσδοκιών και   κεκτημένων  δικαιωμάτων.

Η παραβατικότητα, όπως πχ η φοροδιαφυγή ή η μαύρη εργασία, αναφέρεται σε προφανείς παρανομίες και αδικίες. Αντιθέτως το πνεύμα προσδοκιών είναι μεν εντελώς νόμιμο και σχετίζεται  μεταξύ άλλων με την αξιοποίηση  των κοινωνικών  δικτύων, δεν είναι  όμως νομιμοποιημένο με ηθικούς όρους.   

Με άλλα λόγια, το πνεύμα της προσδοκίας δεν παραβιάζει του  νομικούς κανόνες, αλλά ίσως τα ηθικά πρότυπα, όπως είναι οι κανόνες του αμοιβαίου σεβασμού και της αλληλεγγύης. Η γκρίζα μορφή αυτή απαίτησης κεκτημένων  είναι δύσκολο να αξιολογηθεί σε αντιπαραβολή  με  προφανής παραβάσεις οι οποίες διώκονται εκ του νόμου. Πίσω από το δικαίωμα προσδοκίας βρίσκεται συχνά ο κοινωνικός φθόνος , η απαίτηση να έχει κάποιος για τον εαυτό του αυτό που άλλοι ήδη διαθέτουν ή αντιστοίχως η απάρνηση σε άλλους αυτών που κάποιος δεν διαθέτει  για τον εαυτό του.   

Η «παγίδα αυτή του φθόνου» παραλύει ωστόσο την οικονομία με την έννοια ότι η  επίδοση η επιτυχία ορισμένων στην κοινωνία μας ενοχοποιείται. 

Η άλλη όψη του νομίσματος του φθόνου  είναι μία στάση εξισορροπιστικών απαιτήσεων  απέναντι στο κράτος. Με έναν πληθωρισμό αξιώσεων καλλιεργείται μια «νοοτροπία πλήρους κοινωνικής εξασφάλισης» και μια στάση «προσοδοθηρίας»  η οποία μεταφράζεται σε μια αέναη προσπάθεια αποκόμισης  «έκτακτων κερδών» , σε μια αντίληψη «να πάρουμε ότι μπορούμε».                 

«Κεκτημένα δικαιώματα  για όλους», «Ευημερία για όλους» είναι τα συνθήματα  που περιγράφουν το πνεύμα της εποχής. Μια κατάσταση κάπως εκφυλισμένη  εάν σκεφτούμε ότι έτσι ανατρέπεται η  αρχή της ατομικής ευθύνης στην  κοινωνική πρόληψη, σε μια αποκλειστική ευθύνη του κράτους.

Το κακό στην ελληνική περίπτωση είναι ότι για την κρίση και την μείωση των αξιών έχει μεγάλη ευθύνη η  πολιτική διότι το  όριο ανοχής απέναντι στην παραβατικότητα καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τον νόμο και από την εφαρμογή του.          

Όταν οι νόμοι,  το δίκαιο αλλά και η δίωξη της απάτης  υπονομεύονται, μειώνονται τα εμπόδια ανάρμοστης συμπεριφοράς. Τότε ο άνθρωπος είναι πιο εύκολα επιρρεπής στην απάτη.                             

Ομοίως όσον αφορά το πνεύμα προσδοκιών το νεοελληνικό κράτος της μεταπολίτευσης συνήθιζε την διαπραγμάτευση και συγκατάβαση απέναντι σε πολυποίκιλες και πολλές φορές ετερογενής συντεχνίες δίνοντας εντελώς εσφαλμένα ερεθίσματα. Πολλές φορές δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι οι παραχωρήσεις δεν έχουν όρια «κοινωνικής ευθύνης» . Έτσι η αποστολή του κοινωνικού κράτους πρόνοιας δεν υπήρξε ποτέ να βοηθάει τους αδύναμους όταν αυτοί δεν είναι πλέον σε θέση να εξασφαλίσουν για τον εαυτό τους αξιοπρεπής συνθήκες διαβίωσης, αλλά φιλτράριζε τις παροχές μέσα από την αποστολή της αυτοσυντήρησης στην εξουσία. Έτσι όμως δεν υπήρξε ποτέ η δυνατότητα αντιμετώπισης των πραγματικών αναγκών. Η κοινωνία μας, ο πολιτικός και πνευματικός κόσμος , τα συνδικάτα, οι θεσμικοί και διοικητικοί παίκτες, και γενικώς όλοι οι δρώντες του πολιτικοκοινωνικού βίου της χώρας οφείλουν να προβληματιστούν γύρω από το αδιέξοδο του σημερινού αξιακού πλαισίου και να συμβάλουν με αυταπάρνηση στην εκπόνηση ενός νέου συλλογικού κώδικα αρχών που θα διέπει την μελλοντική πορεία της χώρας. Διότι υπό συνθήκες κυοφορίας μιας νέας και όπως φαίνεται σκληρής εποχής ισχύει η ρήση «όταν κοιλοπονάει η Ιστορία, ή τέρατα γεννάει ή αγγέλους».